สมุนไพร (ยาฮากไม้) : IsanGate ประตูสู่อีสานบ้านเฮา

ว่าด้วยยาเบ็ดเตล็ด

ยาทลายบาดาล

ให้เอาผลยอ 33 ผล ผึ่งแดดให้แห้ง แล้วหมัก เข้าตากคั่วจนเหลือง 1 พริกไทยร่อน 1 ยาทั้งสามสิ่งนี้ ทำเป็นผงละลายน้ำร้อน หรือน้ำผึ้ง หรือสุราก็ได้ รับประทานแก้ลมขึ้นเยื้องสูง หูตึงแก้ลมกษัย แก้ปวดท้อง ท้องขึ้นเป็นกำลัง

ยาแก้ลมแน่นหน้าอก

ให้เอาว่านน้ำ ผิวมะกรูด ใบมะตูม ไพล ขมิ้นอ้อย กระทือ ขิง พริกไทย ดีปลี ยาทั้งเก้าสิ่งนี้หนักสิ่งละบาท การบูร 4 บาท รวมยาทั้งหมดตำบดเป็นผง ต้มหรือชงด้วยน้ำร้อนหรือน้ำเปลือกมะเขือ รับประทานแก้ลมแน่นหน้าอก ดีแล

ยาดองแก้เลือดแก้ลม

ให้เอาผลยอ 30 ผล พริกไทย 2 บาท ทั้งสองสิ่งนี้ตำให้ละเอียด เอาเกลือ 1 ถ้วยตะไล น้ำผึ้ง 3 ถ้วยตะไล มาขยำให้เข้ากันกับผงยา ห่อผ้าขาวฝังไว้ในยุ้งข้าวเปลือก 3 คืน แล้วจึงเอามาผสมน้ำรับประทานครั้งละ 9 ช้อนเล็ก เช้าเย็น สำหรับผู้หญิงดีแล

ยากวนแก้เลือดแก้ลม

ให้เอาขิงสด กระชายสด กะทือสด ไพลสด ขมิ้นอ้อยสด หัวแห้วหมูสด รากชะพลูสด ทั้ง 7 อย่างนี้ให้นำมาตำคั้นเอาแต่น้ำอย่างละ 1 ถ้วยตะไล น้ำมะขามเปียกครึ่งปั้น น้ำผึ้ง 1 ทนาน พริกไทยผง 1 ทนาน รวมยาทั้งหมดเคล้าให้เข้ากันดี ตั้งบนไฟ กวนไปจนเหนียวปั้นก้อนได้ เก็บไว้รับประทานเช้าเย็นเม็ดเล็กๆ แก้ลมต่างๆ ซึ่งมีอาการให้กระตุก แก้เลือดตกขึ้นในเรือนไฟ

ยาพอกแผลแก้บาดพิษ

ให้เอา ชันแมลงโรม ขิง 7 แว่น กระเทียม 7 กลีบ ดีปลี 7 ดอก พริกไทย 7 เม็ด การะบูนพอสมควร ยาทั้งหกสิ่งนี้ตำพอกแผล แก้บาดเสี้ยน บาดหนาม บาดพิษ

ยาพอกแผลบาดยักษ์

ให้เอา ใบมะเค็ง ใบผักคราด ใบเบญจมาศ ยอดทับทิม ยอดขี้เหล็ก ก้างปลาร้าปลากะดี่ ยาทั้งหกนี้ตำกับสุรา คั้นเอาน้ำรับประทาน กากใช้พอกแผลแก้บาดทะยักที่กระตุก

ยาแก้บาดยักษ์

ให้เอายาเขียง 1 หยิบมือ เกลือตัวผู้ 3 เม้ด ยาสองสิ่งนี้บดให้เข้ากันกับเม็ดสะบ้าแดงปิ้งไฟให้สุก ฝนกับน้ำเป็นกระสายยา รับประทานแก้พิษบาดทะยัก

ยาต้มแก้กุมภัณฑยักษ์

ให้เอาปอแสลงพรร์ กำสี กระดูกงูเหลือม 3 ข้อ ผลมะคำดีควาย 3 ผล พริกไทย 7 เมล็ด ยาทั้งหมดนี้ต้มเป็นยาหม้อ รับประทานแก้ลมกุมภัณฑยักษ์

ยาแก้ไอ 1

พริกไทย ดีปลี กระเทียม ขมิ้นอ้อย ใบปีเท่ายาทั้งหลาย ยาทั้งห้าสิ่งนี้ตำเป็นผงปั้นแท่งไว้ละลายน้ำผึ้ง กวาดแก้ไอ

ยาแก้ไอ 2

ผลมะเกลือเท่าอายุ ตำคั้นเอาน้ำ กวนกับน้ำผึ้งให้เข้ากันดี จิบกินแก้ไอ

ยาประสระส้มป่อย

ลูกจันทร์ ดอกจันทร์ กระวาน กานพลู พริกไทย ดีปลี ขิงแห้ง น้ำประสานสองสตุ รากใครเครือ รากมะเขือขื่น เปลือกกระหล่ำต้นปิ้ง ยาทั้ง 11 สิ่งนี้หนักสิ่งละ 3 บาท ฝักส้มป่อยปิ้ง 33 บาท รวมยาทั้งหมดนี้เข้าด้วยกัน ตำเป็นผงบดด้วยน้ำส้มมะขามเปียก แทรกเกลือและน้ำตาล กวาด ใช้ได้ทั้งเด็กและผู้ใหญ่

ยาประสระผลมะแว้ง

สารส้ม 1 สลึง ขมิ้นอ้อย 3 สลึง ใบตาลหม่อน 1 บาท ใบกะเพรา 1 บาท ผลมะแว้งต้น 2 บาท ผลมะแว้งเครือ 2 บาท ยาทั้งเจ็ดสิ่งนี้ทำผงบดด้วยน้ำร้อนปั้นเมล็ดไว้ ใช้แก้ไอเสมหะเหนียวและเสมหะแห้งจุกลำคอ ละลายน้ำส้มมะขามเปียก แทรกเกลือ ดีงูเหลือม พิมเสนเกล็ด จิบเป็นยาแก้ไอ และแก้หวัดลงคอ เด็กใช้กวาดก็ได้

ยาสมานคำ

ผลมะกอกเผา ผลมะขามป้อมเผา น้ำประสานทองสตุ ยาสามสิ่งนี้เสมอรากทำผงบดปั้นแท่งไว้ละลายน้ำผึ้งหรือน้ำมะนาว แทรกเกลือกวาดหรือชุบสำลีอม แก้ปากเปื่อยทั้งเด็กและผู้ใหญ่

ยาสมานปากเปื่อย

จันทั้ง 2 กะเทระมะขาม กะเทาะโพ เปลือกไข่ฟัก น้ำประสานทองสตุ ยาหกสิ่งนี้ เสมอภาคทำผงบดด้วยน้ำลูกเบญกานีฝนเป็นกระสายปั้นแท่งไว้ใช้กวาด หรือทา อม ป้ายสมานปากเปื่อย

ยาต้มอมแก้ปากเปื่อย

รากหมาย รากมะพร้าว รากตาล รากไม้รวก ผาเข้าเย็นทั้ง 2 กำมะถัน ยาเจ็ดสิ่งนี้เสมอภาคทำเป็นยาหม้อ ต้มเอาน้ำอม เป็นยาสมานปากเปื่อย

ยาดองแก้ปากเปื่อยคอเปื่อย

ผลยอ 33 ผล สับใช้เป็นชิ้นเล็กๆ เถาวัลย์เปียงสับคะเน ให้เท่ากับผลยอ เกลือใส่แต่พอเค็ม ดองตากแดดตากน้ำค้าง รับประทานแก้ปากเปื่อย คอเปื่อยซึ่งกินเผ็ดร้อนมิได้

ยาทาแก้ปากเปื่อย

เลือดปลาไหลกับปูนปากเต้าพอควร การบูร 2 สลึง ยา 3 สิ่งนี้กวนให้เข้ากันดี เป็นยาทาแก้ม ถ้าเปื่อยข้างขวาให้ทาข้างซ้ายกลับตรงกันข้าม

ยาแก้ลักกะปิดลักกะเปิด

เอาถั่วเขียวกับน้ำตาลทรายอย่างละ 1 ถ้วย ต้มรับประทาน ถ้ามิฟังเอาผลมมะคำดีควาย 7 ผล รากฝรั่ง ตะไคร้หางนาค สิ่งละพอควร ต้มรับประทาน เอายาคำกับหญ้าโยงไฟบดให้เข้ากันเป็นผง แตะตรงไรฟันที่มีโลหิตออก เป็นยาห้ามเลือด

ยาแก้รากเลือด

เปลือกมะรุมสด รากเจตมูลเพลิง ขิงสด รากชะพลูสด ยาสี่สิ่งนี้ ตำคั้นเอาแต่น้ำ แล้วเอาเหล็กตะปูจีน 3 ดอก เผาให้แดง จุ่มลงในน้ำยาตัวละที แล้วเอายารับประทานแก้รากเลือด

ยาแก้โรคหืด

เอาเนื้อนกยูง ทำเป็นเนื้อส้ม คลุกกับหน่อไม้ แล้วหมักไว้จนเปรี้ยวดี เอามาแกงรับประทาน

ยาแก้ตาฟาง

ชาตหรคุณจีนหนัก 1 เฟื้อง ฟองน้ำยา 1 สลึง ลิ้นทพเลปิ้งสลึงสองไพ ชาตผง 2 ไพ ดินประสิว 2 ไพ ยาสี่สิ่งนี้ทำผงโรยที่ตับไก่ดิบ 3 ตับ ใส่สุราพอควรนึ่งให้สุก รับประทานมื้อเดียวหมดทั้งยาและตับไก่

น้ำมันยอนหูแก้คัน

เทียนทั้ง 5 กระเทียม 7 กลีบ ทำผงเคี่ยวกับน้ำมันมะพร้าว พอยาออกดี ตั้งทิ้งไว้ให้เย็น ช้อนเอาน้ำมันส่วนใส ยอนหูแก้คัน

ยาสูบแก้สอึก

แววนกยูง หวายตะค้าเผา พิมเสน ใบลำโพงกาสลักให้มากหั่นผสมกันมวนเป็นบุหรี่สูบแก้สอึก

ยานัดหนุมานตกแท่น

ผิวมะกรูดหนัก 1 บาท ฝักส้มป่อย 2 สลึง รังหมาร่าเผา 2 สลึง แมลงมุมตายซาก 3 ตัว ยาทั้งสี่สิ่งนี้ทำผง เป็นยานัตถ์แก้ปวดศรีษะ