ตูมกา
"ตูมกา" เป็นต้นไม้ยืนต้นที่เห็นทั่วๆ ไป ตามป่าเต็งรัง ป่าเบญจพรรณ คนสมัยก่อนจะมีต้นยางนาเอาไว้นาใครนามัน เพื่อจุดน้ำมันยางไว้ให้แสงสว่าง จุดใต้ จุดคบ ทำขี้ใต้ หมากตูมกาเป็นภาชนะใส่น้ำมันยางเพื่อให้แสงสว่างที่ชาวบ้านรู้จักกันดี โดยเฉพาะในช่วงเทศกาลออกพรรษา ชาวบ้านแถบอีสานใต้จะนำผลหมากตูมกามาประดิษฐ์เป็นคบไฟประดับ ให้ความสวยงามตลอดเทศกาล
ประเพณีจุดไฟตูมกา มรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรม
ตูมกา บักตูม หมากตูม มะตูม เป็นผลไม้ป่าที่ค่อนข้างหายากในปัจจุบัน เนื่องจาก ลำต้นมีขนาดใหญ่ ออกผลช้านานหลายปี จึงไม่นิยมปลูก แต่ยังพบได้ในบางพื้นที่ โดยเฉพาะตามหัวไร่ปลายนา และตามป่าเต็งรัง และป่าเบญจพรรณ ทั้งในภาคเหนือ อีสาน ตะวันออก และภาคอื่นๆ
ผลิตภัณฑ์ของมะตูมที่เห็นตามท้องตลาด ส่วนมากมาจากต้นมะตูมตามป่า หรือหัวไร่ปลายนา ซึ่งพบเห็นมากจะเป็นมะตูมตากแห้ง ที่ใช้สำหรับต้มน้ำดื่ม ส่วนผลิตภัณฑ์อื่น ได้แก่ มะตูมเชื่อม และน้ำมะตูม เป็นต้น อ่านความรู้เพิ่มเติมเกี่ยวกับหมากตูมกาได้ที่นี่ ประโยชน์ของหมากตูมกา
จังหวัดยโสธร ขอเชิญเที่ยวงาน “จุดไฟตูมกา ออกพรรษายโสธร” ประเพณีเก่าแก่แห่งเดียวในไทยของชาวบ้านทุ่งแต้ จังหวัดยโสธรยโสธร ชมความระยิบระยับงดงามตระการตาในยามค่ำคืน ของแสงไฟตูมกานับหมื่นดวง ที่จุดบูชาพระรัตนตรัยในช่วงออกพรรษา ชมการฟ้อนเพลินใจ ไฟตูมกา ด้วยนางรำนับพันคน ชมการสาธิตการแกะไฟตูมกา และกิจกรรมอื่นๆ อีกมากมาย ก่อนวันออกพรรษา 3 วัน ณ หน้าที่ว่าการอำเภอเมืองยโสธร และคืนวันออกพรรษา ที่บ้านทุ่งแต้ อำเภอเมือง ยโสธร
พิธีจุดประทีปไต้น้ำมัน : วันออกพรรษาของชาวอีสาน
หลังจากที่พระภิกษุสงฆ์ได้อยู่จำพรรษาในอาราม ครบ 3 เดือนตามพระวินัยบัญญัติแล้ว เมื่อถึงวันออกพรรษา ที่เรียกว่า วันมหาปวารณา ชาวพุทธจะถือเป็นวันสำคัญ เพราะเป็นวันที่พระพุทธเจ้าเสด็จลงสู่โลกมนุษย์ หลังจากเสด็จขึ้นไปจำพรรษาเพื่อการตรัสอภิธรรมเทศนาโปรดพระมารดา ในเทวโลกอยู่ในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ถ้วนไตรมาส พออออกพรรษาแล้วก็เสด็จมายังโลกมนุษย์โดยเสด็จมาทางบันไดสวรรค์ที่ ประตูเมืองสังกัสสะ แคว้นปัญจาละ (รัฐปัญจาบ ประเทศอินเดีย) วันที่เสด็จลงจากเทวโลกนั้นเรียกกันว่า “วันเทโวโรหณะ” ตรงกับวันเพ็ญขึ้น 15 ค่ำ เดือน 11 หรือโบราณเรียกว่า วันพระเจ้าเปิดโลก หมายถึง โลกธาตุทั้ง 3 คือ สวรรค์ มนุษย์ และนรก สามารถมองเห็นกันได้
มูลเหตุนี้เองชาวอีสานจึงมีพิธีจุดประทีปไต้น้ำมันในเวลากลางคืนตั้งแต่ช่วงเวลา 18.00 – 20.00 น. เพื่อถวายเป็นพุทธบูชา และเฉลิมฉลองวาระที่องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าเสด็จลงสู่โลกมนุษย์ ก่อนถึงวันออกพรรษาชาวบ้านจะไปรวมกันที่วัดเพื่อตั้งหอประทีป เรียกตามแต่ละท้องถิ่นว่า หอประทีป, หอฮุ่งเฮือง, หอไต้น้ำมัน ฯลฯ ตั้งเป็นหอเพียงตา ผนังด้านหลังปิดด้วยฝาไม้ไผ่ขัด ตามต้นเสาประดับด้วยต้นกล้วยต้นอ้อย ประดับดอกไม้ เพื่อใช้วางดวงประทีปทำด้วยลูกตูมกาขาว ภาคอีสานเรียก หมากขี้กา ซึ่งชาวบ้านจะนำมาเจาะรูคว้านเนื้อด้านในออกใส่น้ำมัน พร้อมไส้ทำด้วยฝ้าย (มีลักษณะเหมือนตะเกียง) หรือนำลูกตูมกานำมาผ่าครึ่งขูดเอาเนื้อด้านในออก ใส่เทียนไขทำไส้เป็นรูปตีนกา บางท้องถิ่นนำลูกตูมกาคว้านเอาเนื้อและเมล็ดข้างในออก จากนั้นใช้มีดแกะลายต่างๆอย่างประณีต ส่วนล่างเจาะรูไว้สำหรับสอดเทียนเข้าไปด้านใน เมื่อเวลาจุดเทียนแสงก็จะออกตามลายที่แกะ ทำให้มีความสวยงามไปอีกแบบหนึ่ง
พิธีจุดประทีปไต้น้ำมัน ชาวอีสานจัดประกอบพิธีทั้งหมด 3 วัน คือ วันไต้ประทีปน้อย ในวันขึ้น 14 ค่ำ เดือน 11 วันไต้ประทีปใหญ่ ในวันวันขึ้น 15 ค่ำ เดือน 11 และวันไต้น้ำมันล้างหางประทีป ตรงกับวันแรม 1 ค่ำ เดือน 11 เป็นวันสุดท้าย
ตอนเช้าในวันแรม 11 ค่ำ เดือน 11 มีการตักบาตรเทโวโรหณะ ถวายภัตตาหาร รักษาศีล ฟังพระธรรมเทศนา บางท้องถิ่นมีการกวนข้าวทิพย์ และถวายต้นปราสาทผึ้งด้วย ถือเป็นงานบุญสำคัญอีกอย่างหนึ่งของชาวอีสานที่สืบทอดมาตั้งแต่อดีตจนถึงปัจจุบันอย่างไม่เสื่อมคลาย
กระทรวงวัฒนธรรม ให้ความสำคัญอย่างยิ่งในการส่งเสริมอัตลักษณ์ความเป็นไทยในแต่ละท้องถิ่น เพื่อสืบสานมรดกภูมิปัญญาให้คงอยู่ พร้อมทั้งผลักดันให้วัฒนธรรมกลายเป็นเครื่องมือสำคัญในการสร้างมูลค่าทางเศรษฐกิจ จึงร่วมมือกับจังหวัดยโสธร ได้ร่วมกันผลักดันให้ประเพณีจุดไฟตูมกานี้เป็นที่รู้จักในวงกว้าง เพื่อตอบสนองเป้าหมายการพัฒนาจังหวัดสู่การเป็นเมืองแห่งวิถีอีสาน เพื่อสร้างโอกาสและรายได้ให้พี่น้องประชาชนในท้องถิ่น ผ่านการท่องเที่ยวเชิงวัฒนธรรม เป็น "UNSEEN THAI THAI เสน่ห์วัฒนธรรมทั่วไทย" จังหวัดยโสธร คู่กับประเพณีแห่มาลัยข้าวตอก อำเภอมหาชนะชัย
